Grote held van de redactie van het nieuwe programma Plots is Ira Glass, maker en presentator van het Amerikaanse radiodocumentaireprogramma This American Life.

Het thema voor aflevering 395 was ‘In the middle of the night’. Er kwam een verhaal over marktkooplieden in voor, die nachtdiensten draaiden in de Bronx. Een verhaal over een militair konvooi in Irak, dat ’s nachts moest rijden om de bevolking overdag de illusie van vrede te geven. Over een fastfoodrestaurant waarvoor mensen 24 uur lang in de rij lagen om een jaar lang gratis kip te krijgen.Maar een kort openingsitem ontbrak nog. De uitzending was over een paar dagen. Hadden wij niet nog een idee?

Wij klapperden met onze oren. Wij, dat zijn de radiomakers van de VPRO-serie 1 Minuut. In november 2009, toen zich dit afspeelde, liepen we al een tijdje rond met het plan voor een nieuw programma: Plots, geïnspireerd door het Amerikaanse This American Life. En nu dineerden we met onze grote held: de presentator van dat programma. En hij vroeg ons om advies voor zijn uitzending!

This American Life is een radioprogramma van National Public Radio met 1,8 miljoen luisteraars in de VS, een half miljoen gedownloade podcasts en ruim 300.000 Facebook-vrienden. Met een eigen televisie-spinoff, een eigen dvd-box en een eigen T-shirt. Omdat Ira Glass ook in Nederland steeds populairder werd, was hij nu te gast op het IDFA. Recht uit het vliegtuig, zonder een oog dicht te doen, had hij een presentatie gehouden voor een uitverkochte Escape.
Dat was een vreemde gewaarwording voor de aanwezigen. Opeens bleken ze hun individuele luisterervaring met vele anderen te delen. Jij ook? En jij? las ik in hun ogen.

Geheim
Ook ik koesterde het lange tijd als een goed bewaard geheim: het programma dat losse verhalen associatief onder een dieper, universeel thema schaart. Ik ontdekte het toen ik in Los Angeles woonde, waar ik uren doorbracht in de auto. Geen betere manier om van a naar b te komen dan met de poëtische journalistiek van This American Life. En geen betere manier om inzicht te krijgen in de complexe Amerikaanse samenleving.
Want hoe had ik ooit het Amerikaanse zorgstelsel doorgrond zonder het verhaal van Harriet (aflevering 392, ‘Someone Else’s Money’)? Harriet is een egel aan de antipsychotica. Haar bazin kan zich dat veroorloven, omdat zij voor Harriet een ziektekostenverzekering heeft. Zo wentelt zij de kosten af op andere premiebetalers. Die allemaal steeds meer gaan betalen.

En hoe had ik ooit het wezen van de Amerikaanse ‘shopping mall’ gekend als de verslaggevers van This American Life er niet waren neergestreken rond Thanksgiving (aflevering 372, ‘Scenes from a Mall’)? De rol van hedgefunds in de economische crisis begrepen, als This American Life er geen Broadway-musicalliedje over had geschreven (450, ‘Inside Job’)?

Al snel ontdekte ik meer programma’s in het genre van de verhalende radio. Storycorps, bijvoorbeeld, een project met mobiele studio’s in treinstations en andere vreemde locaties. Voor tien dollar mogen mensen familieleden interviewen over de belangrijkste momenten in hun leven. Of This I Believe, een serie essays van vijf minuten waarin onbekende en bekende Amerikanen – tot het niveau van Colin Powell – hun belangrijkste levensles delen. Radiolab is een razendsnel gemonteerd programma dat de laatste wetenschappelijke inzichten illustreert aan de hand van bizarre persoonlijke verhalen.

Een minuut
Maar eenmaal terug in Nederland merkte ik dat radio hier nog steeds het medium was van de razende reporter. Niet een platform voor tijdloze verhalen aan de rand van de actualiteit. Programma’s als HollandDoc Radio, OVT en Bureau Buitenland vormen de enige uitzondering.

Uit een verlangen naar dit soort verhalende radio ontstond de serie 1Minuut, twee keer per week uitgezonden tussen het nieuws op Radio 1. Het concept – een heuse radiodocumentaire in één minuut – kwam van VPRO-radiomaker Jair Stein. Hij had een groep ervaren radio- documentairemakers om zich heen verzameld. Later sloten zich daar journalisten, filmmakers en schrijvers bij aan. Ook bij het maken van deze minidocumentaires werd de techniek van storytelling toegepast.
Want een techniek is het met recht te noemen. In vier filmpjes op YouTube (‘Ira Glass on Storytelling’) licht Ira Glass een tipje van de sluier. Een goed verhaal, betoogt hij, bestaat uit een anekdote en een moment van reflectie. De anekdote is een reeks handelingen, verteld in beelden en met gevoel voor suspense: eerst gebeurde er dit… toen dat… dit leidde tot dat… Vervolgens wil de luisteraar weten: waarom luister ik hiernaar? Zonder reflectie geen anekdote, zonder anekdote geen reflectie.

Journalism should be more fun, voegde hij daar in Amsterdam aan toe. Radiomakers zijn snel geneigd om zichzelf uit hun verhalen te knippen. In This American Life hoor je verslaggevers de slappe lach krijgen, of steil achterover slaan van verbazing. Die spontaniteit is ten dele gespeeld, gaf Glass toe, want elk verhaal is grondig voorbesproken. En dat elke Amerikaan van nature in staat is tot diepe introspectie, was ook maar schijn. De meeste zelfinzichten zijn hen voorgelegd door redacteuren die de ijzeren storytelling-wetten toepassen. Maar zolang het goede radio oplevert, kan hem dat niet schelen.

Levensvatbaar
Tijdens onze ontmoeting met Glass stelden we hem onze meest prangende vraag: hoe vonden ze hun absurde onderwerpen? Dat was te danken aan de jarenlange ervaring van een achtkoppige redactie, antwoordde Glass. Aan stagiaires die alles nabellen wat ook maar riekt naar een goed verhaal. En aan een mailinglijst van 800 man – journalisten, schrijvers, radiomakers, goede vertellers. Uit de twintig tot dertig ideeën die dat oplevert nemen ze er vier tot acht in productie. Daarvan valt de helft af. Verhalen die nét niet zo verrassend uitpakten, of die tóch niet helemaal binnen het thema pasten. Soms komen die later in een andere aflevering terug.

Wat dacht hij, vroegen wij hem tenslotte: is een programma als This American Life hier levensvatbaar? Zouden Nederlanders wel net zo openhartig praten over hun opvattingen en gevoelens als Amerikanen? Waar moesten we beginnen: bij een thema of een goed verhaal? En had hij tips voor het samenstellen van een mailinglijst met 800 namen?

Ach, relativeerde Glass, we moesten de sprong in het diepe maar gewoon wagen. Bovendien, als hij terugdacht aan zijn eerste paar afleveringen, steeg het schaamrood hem naar de kaken.

Kwelgeest
Maar om terug te komen op zijn vraag aan ons: wat moest hij nu met de opening van ‘In The Middle of the Night’? Oorspronkelijk was hij van plan om zijn oude studentenbaantje als nachttypist bij een advocatenkantoor terug te nemen. Maar dat ging op het laatste moment niet door, en nu moest hij improviseren. Nou, opperde een van ons, hier niet ver vandaan ligt de Sloterplas. Daar komen nachtvissers uit heel Europa naartoe omdat er zulke grote karpers zitten. O ja? vroeg Glass, meteen alert. Zouden daar Engelstaligen bij zijn? En had zij daar toevallig telefoonnummers van? Dan wilde hij er vannacht nog naartoe, met zijn recorder.

Karpers roeren zich niet in november, helaas. Geen Nederlandse inbreng dus, in deze aflevering van This American Life. Wel hebben we de afgelopen maanden hard gewerkt aan de eerste afleveringen van Plots. Aflevering 1: ‘De nieuwe huisgenoot’. Over een schoonmaker die een heel huishouden overneemt. Een kat die zich tot kwelgeest ontpopt. En een groep artistieke vrijdenkers die in hartje december een zwerver op straat zet. Laat ons uw nieuwe huisgenoot worden, elke laatste zondag van de maand drie kwartier lang.