‘Ik neem een personage dat niemand behalve ikzelf erg aardig zal vinden,’ schreef Jane Austen voordat ze begon aan haar roman Emma. Emma Woodhouse heeft inderdaad de nodige gebreken, maar is blijvend populair. In de vierdelige BBC-serie Emma wordt ze vertolkt door Romola Garai.

Emma is zo’n meisje dat alles heeft: ze is mooi, slim en aan geld is geen gebrek. Ze vult haar dagen zoals dat uitkomt en niemand die haar daarbij een strobreed in de weg legt. Het heeft zo z’n gevolgen; het maakt haar een tikkeltje verwend. Het gebrek aan tegenspraak – op haar oude, door zichzelf in beslag genomen vader na is het huis leeg – maakt Emma net iets te overtuigd van haar eigen gelijk. En in haar bemoeienis met andermans liefdesleven, een hobby die ze nogal fanatiek beoefent, ontpopt ze zich tot een echte koppelaarster, en slaat ze de plank een aantal keren lelijk mis. Met soms desastreuze gevolgen.

Verwende meisjes zijn natuurlijk van alle tijden, al lijken ze als soort nogal een opmars te hebben gemaakt en heten ze nu Madonna, of Yolanthe. Maar wie zal de moeite nemen deze hedendaagse Emma’s een spiegel voor te houden als Jane Austen deed in haar in 1815 verschenen roman Emma? Laat het maar aan de schrijfster van boeken als Sense and Sensibility en Pride and Prejudice over om zo’n meisje fijntjes de les van haar leven te leren.

Wellevendheid
In onbeleefde tijden als de onze vluchten we naar de bio­scoop om goede manieren te kunnen zien, schreef een Amerikaanse filmcriticus over een van de vele filmbewerkingen van Emma, in dit geval die uit 1996 met Gwyneth Paltrow in de hoofdrol. Austen for ever; steeds trekt haar werk weer een nieuw publiek dat de universele kwaliteit ervan herkent. Die aantrekkingskracht zit ’m natuurlijk niet alleen in het feit dat iedereen zo voorkomend is – al is het een feest om in een wereld te kunnen verdwijnen waarin wellevendheid nog zo’n prominent onderdeel is van het dagelijks leven. Dat is niet ‘onecht’, zoals je Nederlanders nogal eens hoort opmerken over beleefdheidsfrases. Nee, dat soort vriendelijkheid tilt je op en kan net het lichtpuntje vormen dat grijze dagen, en soms het leven in het algemeen, nodig hebben. De Engelsen begrijpen dat, en bij Austen is het haast verheven tot kunst. Onder haar bewonderaars bevinden zich ook hedendaagse schrijvers als, je zou het niet meteen verwachten, Martin Amis, die in een essay al in 1975 een liefdesverklaring aan haar adres aflegde waarin hij bekent telkens weer bij haar terug te keren, met ‘dankbaarheid en opluchting: een onverminderde catharsis’.

Karakterzwaktes
In het boek neemt de schijfster de tijd, in de film- en televisiebewerkingen wordt het zorgvuldig gesponnen web van misverstanden, veronderstellingen en gebeurtenissen die leiden tot de bewuste levensles noodgedwongen teruggebracht tot een gecomprimeerd geheel. Een uitdaging voor de hoofdrolspeelster. ‘Ik neem een personage dat niemand behalve ikzelf erg aardig zal vinden,’ schreef Austen voordat ze aan het boek begon. En zo is het: verwend gedrag is nu eenmaal niet erg aantrekkelijk; aan de hoofdrolspeelster de lastige taak om in beperkte tijd een heldin neer te zetten die zonder de sympathie van de kijker te verliezen toch overtuigend de karakterzwaktes van de jongedame weet te verbeelden. Na Kate Beckinsale en Gwyneth Paltrow was het vorig jaar de beurt aan Romola Garai, een jonge Britse actrice van Hongaarse afkomst, die Emma speelt in de nieuwe, vierdelige bbc-serie die de ncrv de komende weken uitzendt. Volgens The Independent slaagt Garai daar niet in en verspeelt ze die sympathie te snel, maar je zou met evenveel kracht kunnen betogen dat ze juist wel overtuigt, omdat ze ‘verwend’ zo goed neerzet. Wij bleven in elk geval van haar houden, tot het (happy) einde aan toe. Het uiterlijk van Garai, met haar blonde haar en grote blauwe ogen, en haar pure, onschuldige uitstraling, biedt mooi tegenwicht aan haar streken.

Minpuntje
De afgelopen jaren zagen we dankzij de ncrv een constante, zomerse aanvoer van Brits historisch drama, door de NCRV hardnekkig kostuumdrama genoemd, terwijl dit soort bbc-producties bepaald niet blijft steken in een defilé van lange jurken. Nou ja, ze zenden het tenminste uit. Dit jaar kregen we eerst Miss Austen Regrets, over het leven van Jane Austen, toen Wuthering Heights, een prachtige, onstuimig dramatische bewerking van het boek van Emily Brontë, en tot slot volgt nu Emma, met behalve Garai ook fijne acteurs als Michael Gambon, komisch en aandoenlijk als Emma’s vader, en Jonny Lee Miller (Trainspotting) als Mr. Knightley, huisvriend en zwager van Emma. Miller houdt z’n gezicht wel in de plooi maar is eigenlijk te leuk, en als wij dat al zien, dan Emma toch zeker met haar koppelaarskwaliteiten – dat is een minpuntje, maar erg storen doet het ook weer niet. Nee, dit is weer een heel mooie productie, met zo natuurlijk mogelijk belichte sets (daglicht, kaarslicht) die de blanke huid doet glanzen als, inderdaad, porselein, gefilmd op prachtige locaties.

Huwelijkskandidaat
Als het verhaal begint is Emma 21. Een voice-over introduceert Emma als een meisje ‘dat is geboren toen de zon scheen, met een vader die altijd het ergste verwachtte’, en in een paar korte, goedgemaakte scènes trekt vervolgens haar leventje tot dan toe aan ons voorbij: geboorte, sterfbed van de moeder, en dan het leven met de vader die zich ontpopt tot een zorgelijk type. Worden Austen’s heldinnen meestal gedreven door hun gebrek aan financiële zekerheid en de daarmee samenhangende noodzaak aan een huwelijkskandidaat, niet bij Emma: zij roept juist van de daken dat ze nooit zal trouwen. Maar ze ziet wel graag dat de mensen om haar heen dat doen. Harriet Smith is haar belangrijkste project, een lief mooi meisje, maar van onduidelijke sociale afkomst en zonder noemenswaardige opleiding – allemaal niet best voor je vooruitzichten, in die tijd. Emma spoort haar aan Robert Martin, de eerlijke boer uit de buurt die stapelgek op haar is, af te wijzen omdat ze denkt dat ze een gunstiger match voor elkaar kan krijgen. De zelfingenomen dominee Mr. Elton, die moet het worden. Als dat verkeerd uitpakt, is Harriet nergens en lijken haar kansen voorgoed verkeken.

Mannenspul
De enige die Emma kapittelt is Mr. Knightley, maar het duurt nog een heerlijke vier afleveringen voor zij ziet wat wij allang dachten: dat die Knightley deugt, en zo’n beetje de enige is van ’t hele mannenspul die geen dubbele agenda voert, zoals genoemde dominee, die uiteindelijk kiest voor een vrouw met geld – dat hij daardoor eindigt met een kakelende kip van een mens is een heerlijke wraak van Austen. Of de charmeur Frank Churchill, die Emma het hoofd op hol brengt terwijl zijn hart bij een ander ligt. Niet alleen de vrouwen, ook de mannen in Emma vormen een fraaie staalkaart van menselijk gedrag, mooi en lelijk door elkaar. Het mooie van Austen is dat op het eind iedereen krijgt wat hij verdient. En soms krijgen mensen de kans tot inzicht te komen. Dat biedt perspectief en hoop in een wereld die toen minstens zo ingewikkeld en hard was als de onze.

The End.